تاریخچه معارف افغانستان
تاریخچه مختصر معارف افغانستان
مرحله اول: تعلیم و تربیه عنصری است که با ظهور دین مبارک اسلام در کشور رواج یافت.
مرحله دوم: تعلیم و تربیه عصری بر اساس افکار غربی آغازشد.
مرحله سوم: تعلیم و تربیه سه ویژگی اصلی زیر را داشت:
۱- اتخاذ روش برنامهریزی برای توسعه سریع.
۲- سطح بالای توسعه سیستم مکاتب و تقاضای روزافزون مردم برای مکاتب که نتیجه آن افزایش سریع تعداد پذیرش اطفال به مکتب شد.
۳- شناخت نقش مهم و اساسی که تعلیم و تربیه میتواند در فرآیند توسعه ایفا کند.
۴- قبل از اولین طرح آموزشی (۱۳۳۶)، تعلیم و تربیه در افغانستان شکل عنعنوی داشت که در خانهها، مساجد و مکاتب ، در دربار پادشاهان و مراکز مذهبی تدریس میشد.
آغاز معارف معاصر:
دوران سلطنت امیر حبیبالله خان، دوران طلایی تعلیم و تربیه در افغانستان محسوب میشود که در سال ۱۲۸۲ هجری خورشیدی لیسه حبیبیه را تأسیس کرد و در همان زمان، سردار نصرالله خان، نایبالسلطنه، را به عنوان مسئول درجه اول سازماندهی معارف منصوب کرد.
علاوه بر لیسه حبیبیه، اولین مکتب حربی در سال ۱۲۸۹خورشیدی تأسیس شد.
اولین دارالمعلمین نیز در سال ۱۲۹۲ هجری خورشیدی تأسیس شد.
پنج مکتب ابتدایی در سال ۱۲۳۹ هجری خورشیدی تأسیس شد.
اولین مکتب طبی در سال ۱۲۹۷ هجری خورشیدی تأسیس شد.
انجمن معارف در سال ۱۲۹۰ خورشیدی تأسیس شد.
در سال ۱۲۹۷ هجری شمسی، نصاب تدریسی برای مکاتب ابتدایی و دارالمعلمین ها در افغانستان تدوین شد.
در دوران سلطنت امیر امان الله خان، یک تعداد مکاتب ابتدایی در مرکز و ولایات افغانستان تأسیس شد و مربیان، استادان و کارشناسان خارجی به کشور دعوت شدند و در ساختار تشکیلات مؤسسات آموزشی مقرر شدند.
از سال ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۱، سردار سلیمان به عنوان اولین وزیر معارف، فعالیتهای آموزشی را در مرکز و ولایات گسترش داد و نشرات مجله عرفان را در چوکات وزارت معارف آغاز نمود که تا اکنون از سوی این وزارت نشر می شود.
برای اولین بار در تاریخ افغانستان لقب وزیر معارف به او داده شد، سردار سلیمان خان در سال ۱۲۹۹ لایحهای را تدوین کرد که برای توسعه و مدیریت بهتر تدریس مفید واقع شد.
در طول سلطنت ۴۰ ساله محمد ظاهر شاه، نظام آموزشی به تدریج توسعه یافت و برنامههای توسعه یی برای این بخش تدوین شد و در سال ۱۳۴۳، آموزش در قانون اساسی حق برابر برای همه افغانها در نظر گرفته شد.
در سال ۱۳۳۱، مطبعه معارف تأسیس شد و شروع به چاپ کتابهای درسی کرد.
- آموزش های ابتدائی رایگان بود.
- آموزش در افغانستان توسط دولت اداره میشد و مبتنی بر یک سیستم اداری متمرکز بود.
در سال ۱۳۳۶، دو معین برای وزارت معارف (معین تدریسی و معین اداری) و یک کمیته نظارت هم تحت نظر این وزارت وجود داشت.
طی سال های ۱۳۱۹_۱۳۳۵ ادارات؛ تألیف و ترجمه، تفتیش، انجمن پشتو، انجمن تاریخ، آموزش ابتدایی، آموزش متوسطه، ریاست تعلیمات مسلکی، ریاست تعلیمات تجارت و صنعت و تعلیمات ابتدایی ایجاد شدند.
- در سال ۱۳۱۹، نصاب درسی ابتدایی جدیدی معرفی شد و کتابهای درسی بر اساس نصاب جدید اصلاح و چاپ شدند.
- کتابهای درسی دوره ابتدائیه با خط نستعلیق چاپ شدند، اولین کتاب پشتو برای مناطق پشتو زبان منتشر شد.
- در سال ۱۹۵۳م ، گروهی از معلمان آمریکایی برای تربیه کادرهای آموزشی به کابل آمدند.
- مکتب ابن سینا در ابتدا به عنوان مکتب لیلیه اقتصاد تأسیس شد و در سال ۱۹۴۶م به مکتب لیلیه مرکزی تغییر نام داد.
- مکتب متوسطه تخنیکی در سال ۱۹۵۱ تأسیس شد.
- یونیسف در سال ۱۹۴۹ در افغانستان شروع به کار کرد.
- تیم برنامهریزی یونسکو در دسامبر ۱۹۶۴ در وزارت معارف شروع به کار کرد.
- کمکهای ایالات متحده برای اولین بار در سالهای ۱۹۵۱-۱۹۶۵ در پروژههای زراعتی و تعلیمی آغاز شد.
- - کمکهای فرانسه برای معارف افغانستان در ۲۱ آگست ۱۹۶۶ بین هردو دولت امضا شد.
- اولین توافقنامه توسعه یک مکتب متوسطه تخنیکی در ۲۷ جون سال ۱۹۵۱م بین هردو دولت امضا شد.
- در سال ۱۹۵۴، اولین گروپ محصلان افغانی برای تحصیل در پروژههای مشترک بین این دو کشور به خارج از کشور اعزام شدند.
- اولین برنامه پنج ساله تعلیمی از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۰ بود.
- دومین برنامه پنج ساله تعلیمی از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۶ بود.
- سومین برنامه پنج ساله تعلیمی از سال ۱۳۴۶ آغاز شد.
در دوران سلطنت سردار محمد داوود خان، نظام معارف با برخی تغییرات اساسی همراه بود که شامل جدایی مؤسسات تحصیلات عالی از وزارت معارف، تأسیس وزارت تحصیلات عالی، چگونگی دوره تعلیمی و امتحان کانکور در ختم صنف هشتم مکاتب نشانه های بارز این تغییرات می باشند.
شوربختانه پس از سقوط حکومت سردار محمد داوود خان در سال ۱۳۵۷، نظام آموزشی کشور متحمل خسارات سنگینی شده که تداوم جنگ ها در نهایت منجر به نابودی نظام تعلیمی کشور مان گردید و علاوتا اکثر چهرههای علمی کشور مجبور به ترک وطن شدند.
اما شکست روسها و بروز جنگهای داخلی در کشور، هم چنان معارف را بیشتر به وضعیت بد روبرو نمود.
طی سال های ۱۳۸۱ تا ۱۴۰۰ از نظر کمی تغییرات اساسی در نظام آموزشی کشور رخ داد، اما از نظر کیفی آن طوری که خواست مردم بود، معارف چندان پیشرفت قابل ملاحظه نکرد.
با این حال، خوشبختانه از سال ۱۴۰۰ به بعد، تغییرات مثبت زیادی در نظام تعلیمی کشور رونمایی شد که مهمترین آن ها، از بین رفتن فاصله میان علوم دینی و عصری و ارائه خدمات متوازن آموزشی در سراسر کشور و به ویژه به آن عده هم وطنان ما که در مناطق دور دست کشور زندگی داشته و طی دهه های قبل از خدمات آموزشی محروم بودند.
ضمنا علاوه بر توجه به علوم عصری، به توسعه و پیشرفت علوم دینی نیز اهتمام خاص صورت گرفت که با نصرت الهی این فرآیند ادامه دارد.
فهرست اسمای وزرای محترم معارف در ادوار مختلف تاریخی:
۱- سردار نصرالله خان (۱۲۸۰ - ۱۲۹۰ )هـ ش
۲- سردارد عنایت الله خان ( ۱۲۹۱ - ۱۲۹۸ ) هـ ش
۳- سردار عبدالرحمن خان (۱۲۹۸ )
۴- سردارد عبدالحبیب خان (۱۲۹۸ - ۱۲۹۹)
۵- سردار سلیمان خان (۱۲۹۹ – ۱۳۰۱)
۶- سردار حیات الله خان ( ۱۳۰۲ – ۱۳۰۳ )
۷- سردار فیض محمد خان ذکریا (۱۳۰۴ - ۱۳۰۷)
۸- سردار علی محمد خان (۱۳۰۸ – ۱۳۱۲)
۹- سردار احمد علی خان (۱۳۱۲ – ۱۳۱۶)
۱۰- سردارد محمد نعیم خان ( ۱۳۱۶ - ۱۳۲۵ )
۱۱- سردار نجیب الله تور وایانا ( ۱۳۲۵ - ۱۳۲۷ )
۱۲- سردار عبدالحسین عزیز ( ۱۳۲۷ - ۱۳۲۸ )
۱۳- دکتور عبدالمجید ( ۱۳۲۹ - ۱۳۳۵ )
۱۴- دکتور علی احمد پوپل ( ۱۳۳۴ - ۱۳۴۲ )
۱۵- محمد هاشم میوندوال ( ۱۳۴۳ )
۱۶- دکتور محمد انس ( ۱۳۴۳ – ۱۳۴۴ )
۱۷- دکتور محمد عثمان انوری ( ۱۳۴۴ - ۱۳۴۶ )
۱۸- دکتور محمد اکرم حسن (۱۳۴۶ – ۱۳۴۷ )
۱۹- دکتور عبدالقیوم (۱۳۴۸ - ۱۳۵۰ )
۲۰- دکتور حمیدالله عنایت سراج ( ۱۳۵۰ – ۱۳۵۱ )
۲۱- دکتور محمد یاسین عظیم (۱۳۵۱ – ۱۳۵۲ )
۲۲- دوکتور نعمت الله پژواک (۱۳۵۲ – ۱۳۵۳ )
۲۳- پوهاند عبدالقیوم وردک ( ۱۳۵۲ – ۱۳۵۵ )
۲۴- دوکتور محمد ابراهیم مجید سراج (۱۳۵۵ - ۱۳۵۷ )
۲۵- غلام دستگیر پنجشیری (۱۳۵۷ – ۱۳۵۸ )
۲۶- دوکتور اناهیتا راتب زاد ( ۱۳۵۸ – ۱۳۵۹ )
۲۷- دوکتور عبدالرشید جلیلی ( ۱۳۵۹ )
۲۸ – دوکتور فقیر محمد یعقوبی (۱۳۵۹ – ۱۳۶۳ )
۲۹- عبدالصمد قیومي (۱۳۶۳ – ۱۳۶۶ )
۳۰- دکتور غلام رسول رسولی ( ۱۳۶۶ – ۱۳۶۷ )
۳۱- محمد سالم مسعودی (۱۳۶۷ – ۱۳۶۸ )
۳۲- دکتور خدایداد بشرمل (۱۳۶۸ – ۱۳۶۹ )
۳۳- معصومه عصمتي وردک ( ۱۳۶۹ – ۱۳۷۱ )
۳۴- حاجي عزیز الله دین محمد (۱۳۷۱ – ۱۳۷۲ )
۳۵- پوهاند محمد فاضل ( ۱۳۷۳ – ۱۳۷۴ )
۳۶- انجنیر احمد شاه احمدزی ( ۱۳۷۴ – ۱۳۷۵ )
۳۷- سید غیاث الدین آغا ( ۱۳۷۵ – ۱۳۷۷ )
۳۸- مولوی امیر خان متقي ( ۱۳۷۷ – ۱۳۸۰ )
۳۹- پوهاند عبدالرسول امین ( ۱۳۸۰ – ۱۳۸۱ )
۴۰- محمد یونس قانونی ( ۱۳۸۱ – ۱۳۸۲ )
۴۱- احمد مشاهد (۱۳۸۳)
۴۲- نور محمد قرقین ( ۱۳۸۳ – ۱۳۸۴)
۴۳- محمد حنیف اتمر ( ۱۳۸۴ – ۱۳۸۷ )
۴۴- دوکتور غلام فاروق وردک ( ۱۳۸۷ - ۱۳۹۲ )
۴۵- دکتور اسدالله حنیف بلخی ( ۱۳۹۴ - ۱۳۹۷ )
۴۶- دکتور محمدمیرویس بلخی ( ۱۳۹۷ – ۱۳۹۹ )
۴۷- رنگینه حمیدي ( ۱۳۹۹ – ۱۴۰۰ )
۴۸- شیخ مولوي نورالله منیر(۱۴۰۰- ۱۴۰۱ )
۴۹- الحاج مولوي حبیب الله آغا (۱۴۰۱- تا امروز)